Leita ķ fréttum mbl.is

Bloggfęrslur mįnašarins, febrśar 2021

Gettu betur BETUR !

hef ég veriš aš horfa į keppni ķ mér til įnęgju.

ÉG heyri mjög illa og er seinna aš fatta til višbótar. Viš Spurningunum veit ég yfirleitt ekki svörin. Žaš er žį ekki mér  til fróšleiks žegar einhver vizkubrunnurinn kann svariš og muldrar žaš ķ bringu sér. Spyrillinn segir hįtt og snjallt: Žaš er rétt svar og gefur svo bara stig įn frekara śtskżringar. Ég er engu nęr og engu vķsari.

Getur spyrillinn ekki endurtekiš rétta svariš hįtt og snjallt žannig aš ég fįi aš vita svariš? Eša birta spurningarnar og svörin sem texta į skjįnum. Eitthvaš sem getur aukiš okkur ófróšum vizkuna?

Bara svona tillaga til endurbóta viš aš geta betur Betur.


Įminning vegna umferšar

er žörf grein Arnar Žóršarsonar borgarfulltrśa Sjįlfstęšisflokksins ķ Reykjavķk  sem birtist ķ Morgunblašinu ķ dag:

Örn skrifar:

"Hve lengi ętlar rķkisstjórnin aš lįta meirihlutann ķ Reykjavķk teyma sig į asnaeyrunum?

Nś hefur samgöngurįšherra tilkynnt aš framkvęmdir viš mislęg gatnamót į Reykjanesbraut viš Bśstašaveg, hęttulegustu og slysamestu gatnamót ķ Reykjavķk, verši ekki hafnar į įrinu 2021 eins og samgöngusįttmįlinn, sem undirritašur var ķ september 2019 og m.a. samgöngurįšherra, fjįrmįlarįšherra og borgarstjóri undirritušu viš mikil fagnašarlęti, heldur verši žaš ekki fyrr en įriš 2025.

Engar ašgeršir nęstu fjögur įr viš žessi hęttulegustu gatnamót borgarinnar.

Ķ yfirlżsingu sinni minntist rįšherra ekki einu orši į borgarlķnu og žį tugmilljarša króna sem į aš eyša ķ žį framkvęmd į nęstu mįnušum og įrum. Žar er veriš aš leggja ķ vegferš upp į 150-200 milljarša króna, sem ašallega Reykjavķkurborg, rķkissjóšur og bķleigendur bera kostnaš af. Žaš ęvintżri viršist eiga aš halda įfram athugasemdalaust.

Er ekki nóg komiš af ašgeršarleysi ķ mikilvęgum samgöngubótum ķ Reykjavķk? Eša er žaš ętlunin aš kostnašur viš borgarlķnu hafi forgang en ašrar samgöngubętur verši lįtnar męta afgangi. Borgarlķnufarsi meirihlutans į greinilega eftir aš halda įfram gagnrżnislaust af hįlfu rķkisins, en stór hluti af kostnaši viš žį framkvęmd veršur greiddur af rķkinu og flestum sveitarfélögum į höfušborgarsvęšinu, auk fyrirhugašra veggjalda į bifreišaeigendur.

Ekkert ašhafst ķ skipulagningu

Į tķmabilinu 2019- 2021 hafši meirihlutinn ķ Reykjavik nęgan tķma til aš gera naušsynlegar rįšstafanir ķ skipulagi mislęgra gatnamóta į Reykjanesbraut viš Bśstašaveg, en ašhafšist nįnast ekkert ķ žeim efnum. Enda liggur fyrir aš nśverandi meirihluti ķ Reykjavķk er andvķgur mislęgum gatnamótum žarna.

Žessi afstaša og vinnubrögš meirihlutans ķ samgöngumįlum borgarinnar eru sķšur en svo meš öryggi og hagsmuni tugžśsunda bķleiganda ķ Reykjavķk ķ huga.

Markmiš meirihlutans viršist vera aš gera bķleigendum eins erfitt fyrir og kostur er.

Naušsynlegt er aš samgöngurįšherra geri nįnari grein fyrir žeirri įkvöršun sinni aš fresta framkvęmdum viš byggingu mislęgra gatnamóta į Reykjanesbraut viš Bśstašaveg um fjögur įr."

Žaš er greinilegt aš brotavilji meirihlutans gegn žeim yfirgnęfandi meirihluta kjósenda sem hefur vališ sér einkabķlinn sem samgöngumįta er žvķlķkur aš torbętanlegt tjón mun af hljótast įšur en hans amtstķš lżkur.

Žaš er sama hvert litiš er, žį svķfur umferšarskemmdarfżsn Sigurborgar Óskar Haraldsdóttur yfir vötnunum en hśn vill vinna žaš tjón sem hśn mį į öllu sem tengist bķlaumferš almennings žó hśn noti einkabķlinn sjįlf ekki sķšur en Dagur B.viš Óšinstorg

Örn Žóršarson į žakkir skildar fyrir žessa žörfu įminningu um svikasöguna og klśšriš sem rķkisvaldiš og nįgrannasveitarfélögin hafa lįtiš teyma sig śt ķ af žessum borgarstjórnarmeirihluta.

Fyrr en žeim meirihluta ķ boši Žórdķsar Lóu  hefur veriš komiš frį eru allar bjargir bannašar ķ bęttri umferšarmenningu į höfušborgarsvęšinu.


Frįbęrt flugvallarstęši !

flugvallarstęšiblasir viš į žessari mynd af eldvörpunum sem liggja til sušausturs eftir Reykjanesskaganum.

Dagur žarf ekki nema aš setja jaršżtu į gķgana og slétta og žį er komin žessi fķna upphleypta flugbraut og hann getur byrjaš aš selja lóšir į Reykjavķkurflugvelli ķ stķl viš nżju Pólana sem Valsmenn eru bśnir aš kakka žar nišur.Hugsanlega hristist fyllingin nęgilega ķ nęstu jaršskjįlftahrinu žannig aš žaš žurfi lķtiš aš valta hana fyrir malbikun.Jafnvel veršur plįss fyrir Borgarlķnu til hlišar viš flugbrautina

Žaš sjį allir aš žarna blasa tękifęrin viš vinstrimönnum ķ Reykjavķk.

Žarna er frįbęrt flugvallarstęši sem bara bķšur eftir žvķ aš verša nżtt af vinstri mönnum meš nęgilegt hugmyndaflug.


Forgangsröšun

veltir Vilhjįlmur Bjarnason fyrir sér ķ afbragšs góšri grein ķ Morgunblašinu ķ dag:

villibjarna

"Von er lķklega meš fegurstu oršum ķslenskrar tungu. Žegar svo alvarlegur śrskuršur um fegurš er kvešinn upp er rétt aš stašsetja fallegt orš mešal annarra tilfinninga. Sį er žetta ritar stašsetur vonina sem žrį milli sįrsauka og sįttargjöršar, eftir atvikum meš fyrirgefningu.

Į sama veg er spilling meš neikvęšustu oršum ķslenskrar tungu. Enn fremur er traust von um sanngirni. En sęlir eru žeir sem aldrei festa von sķna į einu framar öšru; žeim bregst fįtt.

Žį mį spyrja hvort lįgir stżrivextir séu algildur męlikvarši į traust til sešlabanka. Lįgir stżrivextir kunna aš vera vķsbending um ašstęšur fyrir spillingu.

Śrskuršur um spillt samfélag

Nżlega kvįšu tveir huldumenn upp huglęgan śrskurš um spillingu mešal okkar hinna. Žaš var hraustlega gert. „Sį yšar, sem syndlaus er, kasti fyrstur steini į hana.“

Svo segir ķ Jóhannesargušspjalli aš Frelsarinn hafi sagt žegar kona sem var talin hafa drżgt hór var fęrš fyrir hann. Almennt er tališ aš menn eigi einfaldan hór viš samvisku sķna. Žaš aš klķna hóri og spillingu upp į heila žjóš nįlgast aš bera ljśgvitni gegn nįunga sķnum.

Er žaš spilling hjį stjórnvöldum aš staldra viš stjórnarskrįrbreytingar sem hafa fariš ķ gegnum óskiljanlegt ferli og skošanakönnun sem gerš var ķ opinberri žjóšaratkvęšagreišslu?

Getur žrįhyggja einhverra um stjórnarskrį veriš tilefni til altęks śrskuršar um spillingu annarra ķ samfélagi? Žaš mį einnig vera aš sį sem treystir yfirvöldum sé ekki mašur! Žvķ verši mannsbragur į śrskuršum um spillingu!

Huglęgt og hlutlęgt

Žaš er erfitt aš kveša upp huglęga śrskurši įn žess aš hafa hlutlęga męlikvarša. Tveir valinkunnir snillingar geta ekki lagt mat į veršžróun įn hlutlęgs mats. Žaš kunna aš vera aš skekkjur og bjögun ķ hefšbundinni veršbólgumęlingu. En bjögunin minnkar verulega žegar breytingin er męld į hlutlęgan hįtt. Sennilega er veršbólga nįlęgt žvķ aš vera hlutlęgur męlikvarši į undirrót spillingar.

Fyrir utan žaš aš óšaveršbólga getur af sér sišlausa stjórnarhętti eša sišlausir stjórnarhęttir geta af sér óšaveršbólgu.

Spurningar um spillingu

Fyrir utan hlutlęgan męlikvaša veršbólgu varšandi spillingu kann aš vera rétt aš leita svara viš nokkrum spurningum įšur en śrskuršur um spillingu er kvešinn upp. 

Er algengt og einfalt aš greiša lögreglu og dómurum viš dómstóla „hagsmunafé“? 

 

Er ašgangur aš almannažjónustu, svo sem eins og lęknisžjónustu, hįšur persónulegum duttlungum? 

Eru ašgangur aš nįmi og mat į nįmsįrangri hįš persónulegum duttlungum? 

Er ašgangi aš takmörkušum gęšum śthlutaš eftir duttlungum? 

Er tekiš ešlilegt gjald af takmörkušum gęšum? 

Er persónuleg frišhelgi almenn eša ašeins fyrir śtvalda?

Aušvitaš eru óteljandi męlikvaršar į spillingu viš śthlutun takmarkašra gęša til sérvalinna gęšinga. Bišrašamyndun er gott efni ķ śthlutun gęša eftir duttlungum. Žannig geta bišlistar eftir valkvęšum lęknisašgeršum oršiš undirrót spillingar. Bišrašir ķ fjįrmįlafyrirtękjum hurfu meš ešlilegum raunvöxtum žegar ekki var lengur veriš aš śthluta gęšum og flytja eignir frį sparifjįreigendum til fyrirtękja og skuldara. Sparifjįreigendur eru einstaklingar, meš beinum hętti og óbeinum meš ašild aš lķfeyrissjóšum.

Neikvęšir raunvextir eru tilfęrsla frį einstaklingum til fyrirtękja. Hvernig mį réttlęta skylduašild aš lķfeyrissjóšum viš žessar ašstęšur? Meš žessu er veriš aš gera launtaka aš aulum. Žaš er gróšrarstķa fyrir spillingu.

Įvöxtun lķfeyrissjóša, er žar męlikvarši į spillingu?

Įvöxtun eigna lķfeyrissjóša er žokkalegur męlikvarši į spillingu. Žokkaleg og ešlileg įvöxtun er męlikvarši į ešlilegan rekstur. Ešlilegur rekstur er ekki spilling. Greinarhöfundi er ekki ljóst hver žekking prófessoranna er į rekstri lķfeyrissjóša.

Hvort er meira žarfažing, öflugur lķfeyrissjóšur eša nż stjórnarskrį?

Žaš veršur aldrei efast um žekkingu spillingarmatsmanna į stjórnarskrįrmįlum. En er žekkingin į samfélaginu meš slķkum yfirburšum og altękum hętti aš prófessorarnir geti meš huglęgu mati og dómgreind dęmt um spillingu ķ heilu samfélagi?

Er žaš spilling aš forsętisrįšherra eigi erlendar eignir ķ landi meš frjįlsu flęši fjįrmagns? Svo er alls ekki! Žaš er dómgreindarleysi forsętisrįšherra aš greina ekki frį žvķ aš hann er einn kröfuhafa ķ žrotabś žar sem ķslenska rķkiš er samningsašili. Slķkan einfaldan hór veršur mašurinn aš eiga viš eigin samvisku. Dómgreindarleysi forsętisrįšherra er į engan veg spilling heils samfélags. Jón Hreggvišsson vildi aš drottinn sendi sér tóbak, brennivķn og žrjįr frillur! Jón taldi žaš ekki hór!

Sįrsauki og sįttargjörš

Brigsl um spillingu og vandlęting ķ frekjuköstum geta aldrei oršiš annaš en vķsbending um hugarįstand žess sem brigslar og vandlętir. Til eru fleiri męlikvaršar en veršbólga į gęši og gegnsęi samfélags. Hagstofa męlir margt og birtir vķštękar upplżsingar. Žaš kann aš vera aš sįttargjörš og von leynist ķ ašgengilegum opinberum upplżsingum žannig aš huglęg tślkun rįši aš lokum nišurstöšu.

Lagasetning

Hefur įkvešin lagasetning almennan eša sértękan tilgang? Lengi var žaš svo aš lagasetning įtti aš žjóna hinum „žjóšlegu“ atvinnugreinum. Viš hrun Sovétrķkjanna varš lagasetning almenn į Ķslandi, horfiš var frį fyrirgreišslu og möndli.

Įstęšan var ekki hrun Sovétsins, heldur nżir stjórnarherrar og ašild aš EES.

Žaš var gert samkomulag viš fjįrmįlastofnanir um aš draga śr śtlįnum til allra nema sjįvarśtvegs og landbśnašar. Śtlįn til verslunar voru ekki „žjóšleg“. Sértęk lagasetning fyrir žjóšlega atvinnuvegi og žjóšlega starfsemi leišir af sér „fyrirgreišslu“. Fyrirgreišsla er spilling. Almennar ašgeršir eru heišarleiki og traust.

Vera mį aš lagasetning frelsi mann frį žvķ aš hugsa, nema lagasetningin sé sem spakmęli sögš į röngum staš og rangri stundu! Helst hvort tveggja! Žį reynir į dómgreind og dómgreindarbrest!

En eftir stendur: Ķslendingar eru mjög fylgjandi spillingu, einkum ef žeir fį hlutdeild ķ henni sjįlfir, og helst óskipt."

Žaš er fyrir löngu gengin fram af flestum vitleysan ķ kring um stjórnarskrįruppkastiš  sem nś er hampaša af žeim óspökustu sem nżrri fullgeršri stjórnarskrį.

Žorvaldur Gylfason og įmóta oršhenglar hafa enda fariš mikinn og stašhęft aš žarna hafi žeir og hans nótar skapaš fullskapaša stjórnarskrį handa mér og žér  til aš setja ķ staš stjórnarskrįrinnar frį 1944. Sem okkur myndi aušvitaš aldrei treysta neinum hlaupastrįkum til aš framkvęma fram hjį Alžingi

Engu aš sķšur hamast margt af žessu liši meš trumbur, borša og slagorš og krefjast gildistöku uppkastsins og styrkja sig meš įsökunum um spillingu allra annarra en sjįlfs sķn.

En Vilhjįlmur spyr hvaš eigi aš hafa forgang? Lķfshagsmunir almennings og afkoma eša eitthvaš stjórnarskrįrplagg sem fįu skiptir ķ daglegu lķfi.

Er ekki tķmabęrt aš spyrja sig hvaš standi fólki nęst?

Hvernig eigi aš forgangsraša?


Žversögn

blasir viš ķ śtlendingamįlum?

Eru ekki Skjónalögin ķ gildi žar sem ekki mį einu sinni skoša uppķ erlend ungmenni, hvaš žį bišja um sannsögli eša passa? En svo į aš tryggja aš hęlisleitandi sé ekki aš koma ķ glępsamlegum tilgangi til landsins?

"Lög­regla tel­ur aš 15 skipu­lagšir glępa­hóp­ar séu starf­andi ķ land­inu, en skipu­lögš brot­a­starf­semi hef­ur mjög fęrst ķ auk­ana und­an­far­in įr. Žeir eru af mörgu žjóšerni og starfa flest­ir inn­an lands sem utan.

Viš žvķ hef­ur veriš brugšist, seg­ir Įslaug Arna Sig­ur­björns­dótt­ir dóms­mįlarįšherra og bošar frek­ari ašgeršir og fjįr­fram­lög ķ žvķ skyni į nęst­unni, en sér­stakt 350 millj­óna króna fram­lag ķ lög­gęslu­sjóš veršur veitt til žess aš efla lög­regl­una į žessu sviši.

Žetta er mešal žess sem fram kem­ur ķ grein sem dóms­mįlarįšherra rit­ar ķ Morg­un­blašiš ķ dag. Hśn seg­ir ekki nóg aš horfa til glęp­a­starf­sem­inn­ar einn­ar, žvķ marg­ir hóp­anna stundi jafn­framt lög­leg­an rekst­ur af żmsu tagi, gagn­gert til žess aš žvo illa fengiš fé eša stušla aš frek­ari glęp­um. Hóp­arn­ir eru af żmsu žjóšerni og starfa flest­ir bęši inn­an­lands og utan.

Fram kem­ur aš rķk­is­lög­reglu­stjóra hafi veriš fališ sķšastlišiš haust aš efla sam­starf og sam­hęf­ingu inn­an lög­reglu gegn skipu­lagšri glęp­a­starf­semi, ķ žeirri bar­įttu žurfi aš sam­nżta mannafla og bśnaš og lög­regl­an verši aš hafa žekk­ingu og getu til aš fįst viš um­fangs­mik­il, flók­in og žaul­skipu­lögš mįl.

Sér­stak­ur stżri­hóp­ur hef­ur veriš sett­ur į lagg­irn­ar til žess aš koma žvķ ķ kring, en ķ hon­um sitja full­trś­ar helstu lög­reglu­embętta."

Er ekki žversögn fólgin ķ svona haltu mér slepptu mér afstöšu landamęraeftirlitsins meš žvķ hverjir mega koma og hvernig?


Mįlsvörn

Jóns Įsgeirs ķ bók Einars Kįrasonar var ég aš renna ķ gegn um į hrašferš. Žaš er langt ķ frį aš ég geti fellt einhvern dóm um verkiš ķ heild. Enda er ég hlutdręgur žar sem Einar er einn af mķnum uppįhalds skrķbentum.

En žessi bók er byggšį mikilli heimildavinnu hvaš sem tautar. Hvernig einstakar persónur koma śt er sjįlfsagt litaš af višhorfum Jóns og Einars. Ég į dįlķtiš bįgt meš aš sjį fyrir mér alla illsku og fautaskap Davķšs Oddssonar, žetta er einhver annar mašur en ég taldi mig žekkja žó aš ég viti aš žaš žarf klof til aš rķša röftum. Og margt er talaš um skapferli Davķšs sem ekki allir žekkja, allavega ekki ég.En viš sögu koma žvķlķkur fjöldi af fólki um vķša veröld aš žaš er erfitt aš fóta sig ķ atburšarįsinn.

En mér fannst frįsögnin af tilurš Bónusar og uppvexti Jóns mjög skemmtileg og fróšleg. Hvaš sem annars veršur sagt er žetta partur af sögu žjóšarinnar og einstöku framtaki fešganna.

Ég man aš ég hitti Jóhannes į sżningu žegar hann er aš undirbśa aš opna Bónus. Hann var svo myljandi skemmtilegur žegar hann er aš lżsa įformum sķnum. Lįgu verši, takmörkušu framboši og aš Bónus myndi ekki steypa sig fastan eins og gömlu kaupmennirnir, Axel ķ Krónunni ofl. geršu, heldur myndi Bónusbśšin elta kśnnann og bara versla. Burt meš alla milliliši og bara vera meš lęgsta verš-alltaf. 

Aušvitaš breytist margt ķ įranna rįs en ęvintżri var žetta allt.

Jón Įsgeir bara kollsigldi sig žegar hann keyrši inn ķ kreppuna. Žaš hafa margir gert į undan honum en fįir ķ žvķlķkum skala. Og Jóhannes įtti ķ haršri barįttu viš sjįlfan sig alla tķš.

Barįtta Jóns Įsgeirs viš aš halda lķfi ķ réttarsölunum į įrunum eftir hrun hefur ekki veriš heiglum hent og hann į viršingu mķna bara fyrir aš hafa lifaš af. Margt gerši Jón vel en frekur er aušvitaš hver til fjörsins og eitthvaš er duliš. En hann sleppur viš aš vera alvarlega sakfelldur fyrir aušgunar-og skattlagabrot, sleppur meš smį skilorš.

Jón Įsgeir stękkaši einfaldlega uppśr stķgvélunum sķnum eins og Kaninn segir. Missti stjórnina į śtženslunni.

Ef žaš er einhver mašur sem mér finnst koma illa śt eins og Davķš Oddsson žį er žaš Gunnar Smįri Egilsson. Mér finnst žessi mašur ekki vera mikilmenni sem mest lifši ķ eigin peningažįgu og algerrar eigingirni. Hann launaši Jóni Įsgeiri illa ofeldiš.

Hugsjónabarįtta hans um žessar mundir sem sósķalista gengur gersamlega fram af mér og trśi ég varla einu orši af hugsjónavašli hans. Mér finnst hann gęti veriš andlega skyldur  Hvamm-Sturlu sem enginn mašur frżši vits en var meira grunašur um gręsku. Jafnan reišubśinn aš veita įgang lifandi fólki og žó Sturla skirrist viš žegar Žorbjörg var ekki lengur lķfs, žį er ég ekki viss um hvort Gunnar Smįri žekkir nokkur slķk takmörk mišaš viš žaš sem frį honum streymir.

Žessi bók er betur skrifuš en óskrifuš žó hśn skipti lķklega engu mįli ķ sögunni. Gert er gert og ašeins framtķšin skiptir mįli.

Ég hef aldrei hitt Jón Įsgeir enda ętti hann lķklega lķtt vantalaš viš vesaling minn. En ég finn til viršingar fyrir honum fyrir hans óhemju dugnaš įn žess aš ętla aš stimpla einhver sišferšisvottorš fyrir hann.

Žaš hefur Einar Kįrason hinsvegar gert meš įgętum ķ sinni mįlsvörn hver sem allur sannleikurinn er og ekkert nema sannleikurinn.


Alex Epstein

ritaši bók 2014 sem hann nefnir: "The Moral Case for Fossil Fuels."

Ķ žeirri sķbylju sem yfir heiminn dynur um naušsyn gręnnar orku śr vindi og rafmagni er žessi bók góš til aš opna augun fyrir einni stašreynd.

Ašalįstęšurnar fyrir žvķ aš tekist hefur aš forša heiminum frį daglegri hungursneyš ķ skjóli skefjalausrar fjölgunar bjargarlausasta hluta mannkynsins, eru breytingar ķ erfšum ķ landbśnaši, oft kenndum til Borlaug sem jók framleišni nytjaplantna, og aš orkan śr jaršefnaeldsneytinu, kolum, olķu og gasi knżr fęšuöflun og flutninga į jöršinni. Almennar tękniframafarir ķ nżtingu orkugjafanna koma svo til višbótar.

Žaš er ekki kolefnissporiš sem skiptir mįli heldur naušsynin. Viš getum ekki veriš įn orkunnar frį jaršefnaeldsneytinu. Ef žaš žrżtur sem ekki er ķ sjónmįli er žaš ašeins nż tękni og kjarnorkan sem mun geta leyst orkuvandamįl mannkynsins.

Hvernig sem viš ólmumst og Al Gore flżgur vķtt um heim į einkažotu sinni eša hversu langar Borgarlķnur verša lagšar, žį getum viš ekki įn jaršefnaeldsneytis veriš. Kolefnislosunin veršur meš okkur um langt skeiš.

Alex Epstein hefur bent okkur į óžęgilegar stašreyndir sem viš getum ekki lįtist ekki sjį.


Kagaš og ragaš

af Višreisnarvöršunni ķ grein Žorsteins Pįlssonar fyrrum formanns Sjįlfstęšisflokksins ķ Fréttablašinu:

Žorsteinn skrifar:

"Samtök atvinnulķfsins birtu nżlega į heimasķšu sinni afar skarpa ašvörun um veikleika rķkisfjįrmįlanna. Žaš er mikil alvara į feršum žegar žau segja aš forsendan, sem lįntökustefnan byggir į, standist ekki. Sś kenning er nś nokkuš óumdeild aš rķki geti tekiš gķfurleg lįn til žess aš brśa biliš fyrir launafólk og fyrirtęki ķ kreppunni og vikiš hefšbundnum fjįrmįlareglum til hlišar um tķma.

Forsendan sem brįst

En hér eins og annars stašar byggir kenningin į žvķ aš hagvöxtur verši meiri en vextir og aš lįnin séu ķ eigin gjaldmišli. Bregšist žessar forsendur žarf aš grķpa til skattahękkana eša nišurskuršar. Rķkisstjórnin hefur stašhęft aš til žess komi ekki af žvķ aš vextir verši lęgri en hagvöxtur. Nś koma Samtök atvinnulķfsins og segja hins vegar umbśšalaust: „Ekki er žvķ sérstök įstęša til aš ętla aš hagvöxtur verši vel umfram įrlegan vaxtakostnaš į tķmabili fjįrmįlaįętlunar.“ Rauša spjaldinu veršur vart lyft hęrra. Fótunum er algjörlega kippt undan fjįrmįlaįętluninni. Ganga mį śt frį žvķ sem vķsu aš Samtök atvinnulķfsins reiši ekki hęrra til höggs gegn fjįrmįlarįšherra en efni standa til.

Stefnubreytingin dżpkar vandann

Žannig taka Samtök atvinnulķfsins ekki meš ķ reikninginn nżjustu stefnubreytingu rķkisstjórnarinnar ķ peningamįlum. Rķkisstjórnin fór af staš fyrir tępu įri meš fyrirheit Sešlabankans um ašgeršir til aš tryggja rķkissjóši innlent lįnsfé eins og žyrfti. Žaš var skynsamleg rįšagerš. Žegar į reyndi kom ķ ljós aš krónan var ekki brśkleg til peningaprentunar. Rķkisstjórnin kśventi žvķ stefnunni og hefur nś hafiš erlendar lįntökur ķ stórum stķl. Žó aš įvöxtunarkrafan af žeim lįnum sé lęgri en vextir af innlendum lįnum er gengisįhęttan žeim mun meiri. Žessi stefnubreyting stóreykur žį įhęttu, sem Samtök atvinnulķfsins vara viš.

Pólitķska stašan

Sķšustu skošanakannanir benda til žess aš rķkisstjórnin muni halda velli jafnvel žó aš hśn fįi ekki meirihluta atkvęša. Samkvęmt mati Samtaka atvinnulķfsins į fjįrmįlaįętlun hennar er śtlitiš žvķ bżsna dökkt bęši fyrir launafólk og fyrirtęki. Ķ žessu ljósi er skiljanlegt aš Samtök atvinnulķfsins kalli ķ įliti sķnu į žverpólitķska sįtt um ašhald ķ rekstri hins opinbera og nišurgreišslur skulda. Vandinn er aftur į móti sį aš stjórnarandstöšuflokkarnir viršast fram til žessa hafa byggt śtgjaldatillögur sķnar į žvķ aš žęr fullyršingar rķkisstjórnarinnar stęšust aš vextir verši mun lęgri en hagvöxtur og gengisįhętta sé ekki ķ spilunum.

Tveir möguleikar

Stjórnarandstöšu flokkarnir žurfa žvķ einnig aš fjalla um stöšuna ķ ljósi žessara nżju upplżsinga. Pólitķska hlišin į žvķ er aftur į móti sś aš nįnast er śtilokaš aš ašrir f lokkar leggi til minni śtgjöld en Sjįlfstęšis flokkurinn hefur žegar įkvešiš fyrir nęstu fimm įr meš VG. Žaš leišir okkur aš žeirri nišurstöšu aš sįtt um žann śtgjaldaramma er aš lķkindum žaš lengsta sem hęgt er aš komast ķ ašhaldi. Fjįrmagnskostnašurinn veršur žvķ óhjįkvęmilega of mikill, nema nż pólitķsk hugsun komi til. Samkvęmt mati Samtaka atvinnulķfsins leišir óbreytt stjórnarstefna til hęrri skatta eša nišurskuršar. Stjórnarandstašan getur vališ aš ganga žį leiš meš rķkisstjórnar flokkunum og rķfast svo eftir kosningar um žaš hvort hękka eigi skatta eša skera nišur. Hinn kosturinn er aš taka upp gjaldmišil, sem tryggir okkur jafn lįga vexti og önnur Noršurlönd njóta įn gengisįhęttu.

Skjótvirkasta leišin

Žaš eru engir ašrir kostir ķ boši. Samtök atvinnulķfsins segja réttilega ķ umsögn sinni: „Žaš verša engir erlendir kröfuhafar meš djśpa vasa til žess aš leysa okkur śr snörunni ķ žetta sinn.“

Öruggasta leišin er aš taka upp evru. Žaš tekur tķma. Skjótvirkasta leišin er aš leita strax eftir samningum viš Evrópusambandiš um gjaldmišlasamstarf til žess aš tryggja stöšugleika krónunnar. Flest bendir til aš žaš myndi tryggja aš vextir af lįnum rķkissjóšs verši til muna lęgri en hagvöxtur.

Žaš eykur lķkurnar į aš unnt verši aš verja velferšarkerfiš įn skattahękkana. Sagan sżnir aš viš höfum aldrei komist śt śr kreppum nema meš kerfisbreytingum af einhverju tagi."

Hagfręšiforsendur Žorsteins um vexti og hagvöxt žurfa alls ekki aš vera algildar enda kemur margt annaš žar til įlita.

Žaš er furšuleg fullyršing sem Žorsteinn dregur fram ķ lok greinarinnar um naušsyn róttękrar kerfisbreytingar. Žaš var krónan ķslenska sem kom okkur śt śr vandanum eftir hruniš. Ekkert annaš .Engin Evra eša gjaldmišlatenging heldur ašeins gengisfrelsiš sem keyrši śtflutninginn upp og leysti mįliš įsamt feršamannasprengjunni sem réšist į okkur.

Žaš er žó aš met žaš hversu einlęgur Žorsteinn er ķ aš afskrifa möguleika Ķslands į aš standa į eigin fótum sem frjįlst og fullvalda rķki og ganga til lišs viš tollabandalag hagsvaxtarlausra gamalla 27 Evrópurķkja gegn afganginum af heiminum.

Hvaša kjósendur munu ekki hafa meiri metnaš en žennan fyrir hönd ęttlands sķns. Žessari vantrś fylgir aušvitaš vantrś į fólkiš sjįlft og žvķ stušla žessir flokkar aš sem mestri fjölgun innflytjenda sem leišir til śtskipta į žjóš ķ landinu. Hvaš veršur um ķslenskan menningararf žegar helmingur žjóšarinnar veršur fęddur annarsstašar. Fyrir hvern mun Njįla eša eša Passķusįlmar lesin  ķ śtvarp. Hvaš mįl mun verša talaš ķ landinu nįi žessi öfl undirtökum ķ žjóšlķfinu?

Žannig er nefnilega kagaš af fullveldisframsalsöflunum og valkostir žjóšarinnar ranglega ragašir. 


Merk grein

frį 2011 um ķslensku krónuna eftir Gunnar Rögnvaldsson birtist ķ Žjóšmįlum veturinn 2011.

Mér finnst žetta vera ein skarpasta greining į myntmįlum heimsins sem ég hef lesiš lengi og vera ķ rauninni sķgild. Hśn marfletur röfliš ķ hinum sjįlfskipušu evruspekingum śr Samfylkingarflokkunum aš mašur ekki tali um kjósendur litlu fķflaflokkanna sem engar skošanir né vit hafa į nokkrum hlut.

Žó lišin sé įratugur sķšan greinin var skrifuš er hśn algerlega sjįlfstęš ķ dag og jafnsönn

Gunnar segir žarna įriš 2011:

"

Gunnar Rögnvaldsson

Įhlaupiš į ķslensku krónuna

Ķslenska krónan er undir įhlaupi. Žetta įhlaup er hiš fyrsta og eina sem krónan hefur oršiš fyrir. Įhlaupiš kemur ekki frį fjįrmįlamörkušum. Žaš kemur frį skynsemi manna, eša réttara sagt, frį skorti į skynsemi og heilbrigšri hugsun. Žaš kemur frį stjórnmįlamönnum, hagsmunasamtökum og hópum sem vilja leggja ķslensku krónuna nišur og gera „eitthvaš annaš“ įn žess aš gera sér grein fyrir afleišingunum. Veruleikafirringin varšandi myntmįlin į Ķslandi er hęttuleg sjįlfstęši, fullveldi og framtķš Ķslands.

Misstu skipin, misstu gengiš, misstu myntina, sjįlfstęšiš og fullveldiš

Nokkrum įrum įšur en fullveldi, sjįlfstęši og lżšręšislegri sjįlfsstjórn Nżfundnalands og 380 žśsund ķbśa žess sjįlfstęša rķkis var hent sem endanlegu veši inn ķ bankahólfin ķ sambandsrķki Kanada įriš 1949, hafši landiš misst allt bankakerfi sitt til śtlendinga. Žaš sama geršist meš fragtskipaflotann og alla vinnu žjóšarinnar viš hann. Žaš sama geršist ķ myntmįlum Nżfundnalendinga. Žeir höfšu įlpast til aš bindast viš og taka sķšar upp Kanadadal.

Ein afleišing žess aš bankakerfi Nżfundnalands komst alfariš į erlendar hendur, og gengiš hvarf meš gengisbindingu Nżfundnalandsdals viš Kanadadal, varš sś aš Evrópa og Bretland verslušu frekar viš Ķslendinga, žvķ žeir voru skyndilega komnir meš vélknśin gufuskip og gįtu afhent fiskinn į samkeppnishęfu verši samkvęmt stundaskrį. Žetta gįtu Nżfundnalendingar ekki žvķ aš žeir réšu ekki lengur yfir samkeppnishęfum skipaflota, gįtu ekki endurnżjaš hann, žvķ aš žeir höfšu misst gengiš, bankakerfiš og žar meš markašina. Žeir gįtu lķtiš annaš gert en žaš sem Grikkland, Spįnn, Portśgal og Ķrland hafa nś oršiš fyrir — aš deyja lokuš inni innan eigin landamęra viš umsįtur žeirra sem rįša oršiš alfariš peningamįlum žessara landa.

Undir myntum annarra rķkja į Ķslandi yrši erfitt aš starfrękja alvörubankakerfi sem žjónaš gęti ķslenska hagkerfinu eins og er frómasta hlutverk alvörubankakerfa. Nżfundnaland missti bęši fullveldi og sjįlfstęši sitt sem rķki įriš 1949 vegna skulda. Ķ ašdraganda ferlis, sem hófst meš žįtttöku Nżfundnalands ķ heimsstyrjöldinni fyrri og ķ kjölfar mikillar skuldsetningar landsins vegna hennar, lenti Nżfundnaland ķ svipušu skuldafangelsi og Grikkland og fleiri myntbandalagslönd Evrópusambandsins eru nś komin ķ. Žį var óhugsandi aš žjóš ķ heimsveldi bresku krśnunnar yrši leyft aš fara ķ naušsynlegt rķkisgjaldžrot. Žvinguš björgunarašgerš, sem bjarga įtti mannorši breska heimsveldisins, kostaši hins vegar Nżfundnaland tilveru sķna. Žaš hętti aš vera til sem rķki.

Firrt umręša į Nżfundnalandsnótum

Til marks um žį umręšu sem fram fer į Ķslandi žessi įrin og sem nįš hefur fótfestu ķ žjóšmįlaumręšunni ķ kjölfar strķšsžįtttöku og ęvintżramennsku ķslenska bankageirans, er gagnlegt aš rifja upp žaš lišna. Ķ tķmaritinu Vķsbendingu 11. įgśst 1997 birtist athyglisverš grein eftir ķslenskan hagfręšing, sem nokkrum įrum sķšar varš yfirmašur greiningardeildar Kaupžings banka. Ķ greininni kom eftirfarandi fram:

Kanada hefur frį 1987 veriš meš stašfasta peningastefnu og veršbólgu į svipušu róli og gerist ķ Bandarķkjunum, en žaš gildir einu. Landiš er lķtiš og fylgdi įšur óstöšugri gengisstefnu og į gjaldeyrismarkaši er gjaldmišli žess aldrei treyst, sama hversu góšri efnahagsstjórn er fylgt. Kanadamenn greiša nś um 1 % hęrri ķ vexti en Bandarķkjamenn, sem er e.k. aukaįlag fyrir žann munaš aš slį sķna eigin mynt. Žannig er einungis sį įvinningur sem felst ķ lęgri vöxtum umtalsveršur fyrir utan žaš hagręši aš fį gjaldmišill sem nżtur alžjóšlegrar višurkenningar.


Tķu įrum sķšar eru Kaupžing, Landsbanki, Glitnir, Baugur og allar Groups horfin, evra Evrópusambandsins komin ķ upplausn og Kanadadalur įlitinn vera ein besta mynt veraldar. Getur firringin oršiš meiri? Ég leyfi mér aš efast. Alltaf mį fyrirgefa ungum og óreyndum hagfręšingum, svo lengi sem žeir žroskast, rįša ekki neinu, rįšleggja ekki stjórnmįlamönnum og eru ekki ķ pólitķk. Litla myntin frį Kanada, sem var svo lķtil aš hśn įtti ekki aš geta stašiš ein, er oršin skķnandi borg į hęstu hęš. Kletturinn margumtalaši ķ hafi forystu Alžżšusambands Ķslands įsamt forystu Samfylkingar og Vinstri gręnna, evran, er komin ķ upplausn. Žaš kann aš vera aš hśn sé aš hverfa af yfirborši jaršar. Eftir standa ķslenska krónan sem bjargaši Ķslandi ķ gegnum bankahruniš og žessi of litli Kanadadalur vestanhafs. Įn fullveldis- og sjįlfstęšiskrónu Ķslands hefšu neyšarlögin aldrei getaš oršiš til og lżšveldi okkar vęri oršiš Nżfundnaland. Viš vęrum bśin aš vera, en gengiš vęri hins vegar og hugsanlega allhįtt, engum til gagns en öllum til ógagns.

Enginn hefur né getur sżnt fram į aš ķslenska krónan sé ķ ešli sķnu gölluš mynt. Reyndar er ķslenska krónan ķ ešli sķnu hin fullkomna mynt. Nś žarf enginn aš efast lengur um aš myntvafningurinn evra, sem gefin er śt af sešlabanka įn rķkis, er ķ ešli sķnu meingölluš mynt, žvķ aš löndin, sem nota hana, geta hvorki lįtiš myntina endurspegla fullkomleika né ófullkomleika hagkerfa sinna. Löndin, sem nota evruna sem lögeyri, eru höfnuš ķ tilvistar- og myntįhęttu ķ staš gengisįhęttu. Myntįhęttan er sķšan aš brjótast śt sem rķkisgjaldžrotsįhętta og fullveldisįhętta. Žessu geršu ašeins fįir sér grein fyrir žegar myntin var steypt. Sjįlf myntin evra er komin ķ upplausnarferli og žau lönd sem bśa viš hana bśa nś viš mynt sem er aš leysast upp. Žaš er markašurinn sem er aš leysa myntina evru upp. Hann hefur, eftir ašeins 12 įra reynslutķma, gert sér grein fyrir hinum ešlislęga ófullkomleika žessarar myntar. Sambęrilegt getur aldrei gerst žegar um mynt eins og ķslensku krónuna er aš ręša, žvķ aš hśn er mynt sem fer aldrei ķ upplausnarferli nema aš hśn verši fyrir įhlaupi stjórnmįlamanna og verši lögš nišur meš löggjafarvaldi eša tilskipunum frį Brussel.

Eftir aš markašurinn fékk loks skiliš hinn ešlislęga ófullkomleika evrunnar munu flest rķkin sem bśa viš hana, žaš sem eftir er lķftķma hennar, žurfa aš bśa viš hįa raunvexti, fötluš bankakerfi, djśpa kreppu, hįtt atvinnuleysi og skort į fjįrfestingum, įratugum saman.

Evran varš til viš įhlaup į skynsemi stjórnmįlamanna ķ Evrópu. Hśn er pólitķsk mynt og var hönnuš til aš gegna įkvešnu pólitķsku hlutverki. Efnahagslega hefur hśn veriš skašvaldur žvķ aš hśn hefur stöšvaš hagvöxt og valdiš miklu langvarandi atvinnuleysi sökum skorts į frelsi ķ spennitreyju Evrópusambandsins, sem ašeins hefur žżtt stóraukin rķkisafskipti af öllu, stóru sem smįu. Og nś er žessi mynt sem sagt ķ upplausn. Öll įframhaldandi tilvist hennar krefst žess sem fyrrverandi sešlabankastjóri Žżskalands, Hans Tietmeyer, varaši viš įšur en myntin var steypt og hleypt ķ umferš. Tietmeyer sagši:

Myntbandalag ESB veršur eins og lokašur hrašsušuketill įn śtöndunar. Žegar gengiš er fariš og möguleikinn į aš laga verš og vexti gjaldmišilsins aš žörfum hagkerfisins er horfinn, žį žarf aš sjóša samfélagsleg og fagleg réttindi almennings og verkalżšshreyfinga ķ graut og helst ķ mauk. Svo žarf aš auglżsa andlįt lżšręšisins. Stjórnmįlamenn ęttu aš skilja aš frį og meš žessari stundu verša žeir komnir algerlega undir vald, nįš og miskunn fjįrmįlamarkaša.


Žaš sem er um aš vera į evrusvęšinu žegar žetta er skrifaš er einmitt žetta og enn meira. Lķklega miklu meira en Hans Tietmeyer gat ķmyndaš sér į įrunum įšur en evran fór ķ umferš žegar hann talaši um hrašsušuketilinn, sjį hér aš ofan. Žaš sem raunverulega žarf til svo aš evran geti lifaš įfram er aš sjįlf žjóšrķkin verši leyst upp. Setja žarf sjįlf löndin ķ hrašsušuketilinn og sjóša žau saman ķ einn graut.

En jafnvel upplausn žjóšrķkja myntbandalagsins og samruni žeirra ķ eitt rķki eša rķkisfjįrlagasvęši er ekki nóg. Fljótlega eftir aš fjįrmįlamarkašir heimsins geršu sér grein fyrir slķkum fyrirętlunum, myndu žeir fara aš óttast žį ófrišarhęttu sem  óhjįkvęmilega skapašist į myntsvęšinu vegna einmitt žannig tilrauna. Žjóšir myntbandalagsins, sjįlft fólkiš, vill hvorki leggja nišur žjóšrķki sķn né lśta yfirįšum annarra yfir skatta- og rķkisfjįrmįlum sķnum. Stjórnmįlamenn evrulanda og embęttismannaverkiš ķ Brussel eru žó nęgilega heimsk til aš reyna žetta. Hjį žeim er „meiri Evrópa“ alltaf svariš viš öllu. Śr vandamįlum evrunnar geta allir sem sjį og vilja lesiš hversu grķšarlega mikilvęgur hluti sjįlfstęšis og fullveldis žjóšrķkja sjįlf myntmįlin eru.

Žaš eru yfirleitt ašeins vanžróuš eša styrjaldarhrjįš rķki, nżlendur og bananalżšveldi sem taka upp myntir annarra rķkja. Nęsta skref žeirra į žróunarbrautinni er eigin mynt undir fullu sjįlfstęši. Žegar žaš skref hefur veriš tekiš, veršur ekki aftur snśiš įn žess aš afsala sér um leiš stórum hluta žeirra sigra sem nįšst hafa. Įgętt er aš muna aš višskiptabönn į žjóšir geta nįš til afhendingar mynta og sešla sem žau rķki rįša yfir sem setja slķk bönn. Slķkt hefur gerst. Afhending sešla og mynta til myntbandalagsrķkja er einnig hęgt aš stöšva eftir gešžótta.

Jį, en Bandarķkin? er žį spurt

Žegar hingaš er komiš ķ umręšunni um gjaldmišilsmįl er oft gripiš til žeirra raka, aš fyrst myntbandalag Bandarķkjadals virki mjög vel aš žį eigi myntbandalag evru Evrópusambandsins aš geta virkaš įlķka vel. Žetta er mikil vanhugsun. Best er aš śtskżra mįliš meš žvķ aš snśa žvķ į haus. Hvernig getum viš bśiš til evrusvęši śr Bandarķkjunum? Žaš er reyndar mjög aušvelt: fyrst fjarlęgjum viš forsetaembętti Bandarķkjanna, vald žess og sjįlfa rķkisstjórn forsetans. En viš skiljum sešlabanka Bandarķkjanna eftir. Įsamt meš forsetanum og rķkisstjórninni hurfu sameiginleg rķkisfjįrlög Bandarķkjanna sem nema nęstum žvķ 30 prósentum af allri landsframleišslu žeirra. Žarna höfum viš bśiš til bandarķskt evrusvęši. Frį og meš žeirri stundu žurfa 50 fylki Bandarķkjanna aš koma sér saman og samžykkja hvern einasta dal sem sameiginlegur sešlabanki žeirra gefur śt. Sjį menn fyrir sér aš 50 fylkisstjórar Bandarķkjanna hefšu getaš tekist į viš öll žau verk og vandamįl sem Bandarķkin hafa stašiš frammi fyrir og sem žau hafa leyst sķšustu 237 įrin frį žvķ aš žau lżstu yfir sjįlfstęši sķnu? Nei, svo sannarlega ekki. Žaš sem gerši Bandarķkin aš stórveldi var sameining žeirra ķ eitt rķki. Bandarķkin eru eitt land, eitt rķki. En žaš var fyrst žį, eftir stofnun žeirra, aš žau fengu žann sameiginlega gjaldmišil sem heitir Bandarķkjadalur.

Žetta er įstęšan fyrir žvķ aš 50 fylki Bandarķkjanna geta bśiš viš sömu myntina, eina stżrivexti og eitt gengi. Žegar įföll rķša yfir ķ Nevada eša Flórķda sökum fjįrmįlabólu svipašri žeirri sem reiš yfir Spįn, Ķrland, Grikkland og fleiri rķki ESB undir yfirumsjón m.a. sešlabanka Evrópusambandsins, žį gerir žaš ekki svo mikiš til, žvķ aš heilbrigšis- og félagsmįlin eru fjįrmögnuš af alrķkisstjórninni ķ Washington. Žess utan žį hefšu laun og kostnašur ekki fariš svona śr böndunum ķ Nevada eša Flórķda žvķ vinnuafliš hefši einfaldlega flutt žangaš sem hlutirnir voru aš gerast og žannig minnkaš įhęttuna į bólumyndun frį byrjun. Žetta žekkjum viš vel frį Ķslandi. Hér bera menn sig eftir björginni og flytja žangaš sem atvinnu er aš fį. Žannig reis minn gamli heimabęr, Siglufjöršur. Žegar įföllin dynja yfir ķ landshlutum hér į landi žį eru žaš sameiginleg rķkisfjįrlög ķslenska rķkisins sem koma til bjargar ķ formi śtgjaldališa. Öll vandamįlin lenda ekki į sveitarstjórnum landsins.

Gengisbinding: afneitun veruleikans

Žaš peningapólitķska fyrirbęri sem į undan evrunni kom og sem hélt Evrópu ķ greipum sams konar stöšnunar og hįu atvinnuleysi til langs tķma, var fyrirbęriš „gengisbinding“. Fyrirbęriš var kallaš ERM eša „Exchange Rate Mechanism“ og var hluti af žvķ gengis- og peningafyrirbęri Efnahagsbandalagsins sem kallašist EMS eša „European Monetary System“, įšur en sjįlft myntbandalag Evrópusambandsins kom til sögunnar. ERM fólst ķ bindingu gjaldmišla margra landa Evrópu gagnvart hver öšrum. Žetta var innbyršis gengisbinding, annašhvort sem gagnkvęm binding eša einhliša binding. ERM endaši sem stórslys įriš 1992, en žį hrundi žetta gengis- og gjaldmišlasamstarf Evrópusambandsins svo aš segja til grunna. Žaš eina sem stóš eftir var óbreytt gengi į milli mynta Hollands og Žżskalands. Ķ Bretlandi var ERM-fyrirkomulagiš oft uppnefnt sem „the Extended Recession Mechanism“ eša „hiš framlengjandi kreppufyrirkomulag“, žvķ aš ERM-bindingin hafši valdiš miklum bśsifjum ķ efnahag Bretlands og atvinnuleysi varš žar hrikalegt.

ERM reyndist žarna vera slęm tilraunastarfsemi ESB meš lķf žegnanna ķ žeim löndum sem įttu ašild aš samstarfinu og jafnframt vķšar ķ Evrópu. Žetta fyrirkomulag kemst einna nęst žvķ aš geta kallast śtópķa Evrópusambandsmanna. Žaš er alltaf jafn ótrślegt aš hugsa til žess nś aš žetta fyrirbęri skyldi nį aš komast ķ tķsku hjį mönnum meš fyrsta flokks hagfręšimenntun, į žessum tķmum. En žaš eru žó einungis 19 įr sķšan stjórnmįlamenn, sešlabankastjórar og hagfręšingar  margra landa ESB trśšu į žetta ERM/EMS-fyrirkomulag. Žegar įhlaup markaša į ERM stóš sem hęst įriš 1992 nįši sęnski sešlabankinn aš hękka stżrivexti hjį sér upp ķ fimm hundruš prósent til aš verja bindingu sęnsku krónunnar viš ERM. Žaš ferli var svona:
 
  • 10. janśar: Fjįrlög Svķžjóšar kynnt og reynast vera meš 71 milljarša sęnskra króna halla.
  • 26. įgśst: Sęnski sešlabankinn hękkar stżrivexti ķ 16 prósent til aš verja einhliša bindingu sęnsku krónunnar gagnvart ERM.
  • 8. september. Sęnski sešlabankinn hękkar stżrivexti ķ 24 prósent, bindingin skal varin fram ķ raušan daušann.
  • 9. september: Sęnski sešlabankinn hękkar stżrivexti ķ 75 prósent.
  • 16. september: Sęnski sešlabankinn hękkar stżrivexti ķ 500 prósent.
  • 23. september: Sęnska rķkisstjórnin gefur śt įbyrgš fyrir alla banka ķ landinu, „enginn banki mį verša gjaldžrota“.
  • 30. september: Enn einn įfallapakkinn frį rķkisstjórninni kynntur.
  • 19. nóvember: Alger uppgjöf. Skynsemin nęr völdum į nż. Klukkan 14:28 er einhliša fastgengi sęnsku krónunnar gagnvart gengis- og gjaldmišlasamstarfi EB lagt nišur og į sömu stundu fellur sęnska krónan 10 prósent.
Ķ heild hrundi ERM-gengisbinding landanna svona:
  • 14. nóvember 1991: Finnska markiš er fellt meš 12,3%.
  • 8. september 1992: Finnland gefst upp į einhliša ERM-bindingu.
  • 17. september 1992: Bretland gefst upp og getur ekki lengur variš gagnkvęma ERM-bindingu, pundiš flżtur aftur.
  • 17. september 1992: Ķtalķa gefst upp į ERM-bindingunni, lķran flżtur aftur.
  • 17. september 1992: Spįnn gefst upp į žröngri ERM-bindingu.
  • 19. nóvember 1992: Svķžjóš gefst upp į einhliša ERM-bindingu eftir aš hafa hękkaš stżrivexti ķ 500% til aš verja hana.
  • 23. nóvember 1992: Spęnski peseta og portśgalski escudos eru felldir um 6%.
  • 10 desember 1992: Noregur gefst upp į einhliša ERM-bindingu.
  • 2. įgśst 1993: ašeins Žżskaland og Holland halda uppi +/- 2,25% gagnkvęmri ERM-bindingu.

Sęnska krónan: bjargvęttur

Ķ kjölfariš į žessu hruni og bankakreppu žeirra sem ķ Svķžjóš geisaši sökum bólu į fasteignamarkaši atvinnuhśsnęšis, var sęnska krónan sett į flot og gengi hennar gagnvart öšrum gjaldmišlum leyft aš falla žar til sęnska krónan nįši botni meš um žaš bil 33 prósent gengisfalli gagnvart žżska markinu į fyrri hluta įrsins 1995. Žaš var žessi gengisfelling sem bjargaši Svķžjóš. Hjól atvinnulķfsins héldu įfram aš snśast og skattatekjur rķkissjóšs žornušu žvķ ekki upp sökum óbęrilegs atvinnuleysis. Greišslugeta og žar meš alžjóšlegt lįnstraust rķkissjóšs var žvķ varšveitt. Hér į landi hefur žvķ veriš haldiš fram aš innganga Svķžjóšar ķ Evrópusambandiš įriš 1994 hafi bjargaš efnahag Svķžjóšar. Žaš er ekki rétt. Til samanburšar er hęgt aš nefna žaš hér, aš ķ ašdraganda og ķ kjölfar bankahrunsins į Ķslandi féll ķslenska krónan um tęplega 48 prósent gagnvart evru og er falliš ķ dag ķ kringum 40 prósent. Viš höfum nś ķ tķmarśmi fengiš svipaš rįšrśm og Svķžjóš fékk. 

Finnska markiš: bjargvęttur

Ķ Finnlandi hafši į sama tķma gengiš mikiš į vegna bankabólu į fyrirtękjamarkaši sem leiddi til ofurskuldsetningar fyrirtękja, of mikilla launahękkana og of hįs gengis finnska marksins sem mešal annars var afleišing bindingar žess viš ERM. Ofan ķ žetta kom upplausn Sovétrķkjanna sem leiddi til hruns śtflutningstekna. Įföllin voru margžętt og komu hvert ofan ķ annaš. Finnland gafst upp į einhliša bindingu finnska marksins gagnvart ERM žann 8. september 1992, eftir aš hafa fyrst fellt gengiš um rśmlega 12 prósent žann 14. nóvember įriš įšur. Finnska markiš var sett į flot ķ september 1992 og veršbólgumarkmiš tekin upp. Finnska markiš féll žį rśmlega 35 prósent gagnvart žżska markinu og botnaši fyrri hluta įrsins 1993. Finnland gekk ķ Evrópusambandiš įriš 1995. Hiš frjįlsa flot finnska marksins endaši ķ október 1996 žegar landiš rann inn ķ myntbandalag Evrópusambandsins. Sķšustu fréttir af upptöku evru ķ Finnlandi eru mešal annars žęr aš įriš 2009 féll landsframleišsla Finnlands um 8,2 prósent, sem er mesta hrun hennar į einu įri frį upphafi męlinga įriš 1918 og śtflutningur dróst saman um fjóršung. Til samanburšar féll landsframleišsla į Ķslandi um 6,7 prósent įriš 2009 og śtflutningur jókst. Ķ dag žarf finnska rķkiš aš greiša tvöfalt hęrri vexti en sęnska rķkiš fyrir lįn til 10 įra į alžjóšlegum fjįrmįlamörkušum. Žetta er m.a. veršiš fyrir aš kasta sjįlfstęšri mynt Finnlands fyrir róša.

Dönsk króna bundin ķ hafti

Frį įrinu 1985 hefur dönsk króna veriš bundin viš gengisskrįningu žżska marksins og sķšar evru. Danska krónan fylgir žvķ veršlagi evru į mörkušum. Gagnvart öllum öšrum gjaldmišlum heimsins hoppar og skoppar danska krónan į degi hverjum. Žį śtflutningsmarkaši Danmerkur sem eru ķ vexti er ekki endilega aš finna ķ Evrópu lengur. Mark de Broeck, fulltrśi sendinefndar Alžjóšagjaldeyrissjóšsins ķ Danmörku, sagši ķ vištali viš fréttaveitu Bloombergs ķ nóvember 2010, aš žessi binding dönsku krónunnar viš evru hefši ekki skilaš neinum įrangri, vęri kostnašarsöm, krefšist sķfelldra breytinga og oft óžęgilegra hękkana į stżrivöxtum umfram žęr sem gerast hjį öšrum sešlabönkum. Bindingin krefst einnig daglegra ašgerša af hįlfu danska sešlabankans og de Broeck sagši enn fremur aš bindingin hefši ekki verndaš Danmörku gegn įföllum fjįrmįlakreppunnar. Žetta var aušvitaš sagt žį til žess aš reyna aš žrżsta Danmörku inn į evrusvęšiš. Stašan er hins vegar öll önnur ķ dag žvķ aš žökk sé sjįlfstęšri mynt veršlauna nś fjįrmįlamarkašir Danmörku fyrir aš hafa eigin mynt — sem žó getur rifiš sig lausa frį evrunni — meš lęgri vöxtum en rķkissjóšur Žżskalands nżtur nś į mörkušum. Žó ekki eins lįgra vaxta og sęnska rķkiš nżtur meš sęnsku flotkrónuna. Röksemdafęrsla AGS gildir žó enn, en bara į hinn veginn.
 
Įriš įšur gaf danski hagfręšiprófessorinn Jesper Jespersen viš hįskólamišstöšina ķ Hróarskeldu śt rit dönsku hugveitunnar „Ny Agenda“, sem bar yfirskriftina: „Dönsk peningamįlastefna sķšustu 10 įrin ķ ljósi efnahagsmįla myntbandalags Evrópusambandsins“. Mikilvęgustu nišurstöšur skżrslunnar eru žęr aš séu efnahagsmįl myntbandalags Evrópusambandsins skošuš ķ ljósi sķšustu 10 įra hafa žau lönd sambandsins, sem tekiš hafa ķ notkun sameiginlega mynt Evrópusambandsins, notiš minni hagvaxtar og efnahagslegra framfara en žau lönd sem haldiš hafa sinni eigin mynt. Skżrslan bendir sérstaklega į žann ęskilega möguleika aš Danmörk taki upp sömu peningastefnu og Svķžjóš og Bretland, ž.e.a.s. aš Danmörk rjśfi bindingu dönsku krónunnar viš evru og lįti mynt sķna fljóta frjįlsa į gjaldeyrismörkušum.
 
Höfundurinn kemur inn į żmsar tegundir peningamįlastefnu og nefnir m.a. aš myntir, sem fljóta frjįlsar, séu stundum geršar aš skotmarki spįkaupmennsku ef žaš eru fyrst og fremst fęrslur alžjóšlegrar banka- og fjįrmįlastarfsemi sem eru rįšandi į markaši myntarinnar. En höfundur nefnir žó aš žetta eigi nęr eingöngu viš um stórar myntir sem séu m.a. notašar ķ gjaldeyrisforša į alžjóšamarkaši. Žetta eigi žvķ fyrst og fremst viš um myntir eins og dollar, evru og yen. Žessar stęrri myntir geti žvķ sveiflast mjög kröftuglega, sem į tķšum hefur neikvęšar afleišingar fyrir skipulagningu innflutnings og śtflutnings į vörum og žjónustu. Litlar myntir minni landa eiga ekki viš žetta vandamįl aš strķša nema alveg sérstakar ašstęšur séu rķkjandi, eins til dęmis žęr sem voru į Ķslandi, meš ofvöxnu, įhęttusęknu bankakerfi ķ daušateygjunum haustiš 2008. Fįir gera sér grein fyrir hversu hįa bankavexti neytendur žurfa oft aš greiša ķ Danmörku og mörgum evrulöndum. Sem dęmi mį nefna aš dönsk bķlalįn hjį Danske Bank bera 8,3 til 12,6 prósent vexti ķ 2,7 prósent įrsveršbólgu nś ķ nóvember 2011. Vextir fara mikiš eftir žvķ hversu miklar eignir menn eiga enn eftir óvešsettar. Innlįnsvextir eru oft engir og eignalaust fólk greišir hęstu vexti.

Sjįlfstęš mynt er verkfęri fullvalda rķkja

Munurinn į myntmįlum Finnlands ķ dag mišaš viš finnsku kreppuna ķ lok sķšustu aldar er gķfurlegur žvķ aš Finnland į enga mynt lengur. Landiš tók upp evru og er komiš ķ órjśfanlega lęst gengissamband viš öll önnur evrulönd. Frį žvķ aš Finnland rann inn ķ myntbandalag Evrópusambandsins hafa Žjóšverjar ekki fengiš launahękkun ķ 13 įr. Žżskaland hefur į žessum tķma stundaš žaš sem kallaš er „innvortis gengisfelling“ žvķ aš žaš hefur stanslaust lękkaš kostnaš og laun ķ hagkerfi sķnu mišaš viš öll önnur lönd myntbandalagsins. Frį žvķ aš fjįrmįlakreppan skall į ķ byrjun 2008 hefur Žżskaland fellt innra gengi sitt mišaš viš önnur lönd myntbandalagsins um heil 6 prósent. Og nś krefst Žżskaland žess aš hin löndin bjargi sér śr ógöngum sķnum ķ myntbandalaginu meš žvķ aš gera žaš sama og Žżskaland hefur gert; lękka laun og skera nišur kostnaš. Og hvaš halda menn svo aš Žżskaland geri ef svo ólķklega skyldi vilja til aš hin löndin nįi sér nišur į žżskt launa- og kostnašarhlutfall? Jś, Žżskaland mun žį bara lękka laun og kostnaš enn meira hjį sér og draga žannig enn meira śr eftirspurn innan myntbandalagsins. Žetta er skrśfa įn enda og frekar kapphlaup nišur į botn samfélagsins en allt annaš. Löndin ķ myntbandalaginu eru komin inn ķ vķtahring. Žaš eina sem lönd eins og Žżskaland skilja er gengisfelling beint ķ andlitiš. Löndin, sem eru ķ myntbandalagi meš Žżskalandi, munu aldrei geta keppt viš žaš įn sinnar eigin myntar. Ķ žżskri žjóšmenningu žżšir hugtakiš įbyrgš ašeins eitt; sparnašur. Hann liggur djśpt og dżpra ķ žżsku žjóšarsįlinni en hjį flestum öšrum žjóšum.

Žżskaland myndi svelta sig til aš višhalda samkeppnishęfni śtflutningsgreina landsins. Vert er aš minnast žess aš meira en helmingur žżskra kjósenda eru oršinn sextugur eša eldri. Ķ öldrunarhagkerfi eins og žvķ žżska hefur neysla žjóšarinnar aš miklum hluta žegar fariš fram og žjóšinni fękkar hratt vegna lķtilla barnsfęšinga įratugum saman. Žetta er gjörólķkt žvķ sem Ķslendingar eiga aš venjast. Hvaš ętti Ķsland aš gera meš mynt, peningapólitķska stefnu og stżrivexti eins stęrsta ellihagkerfis heimsins? Žaš sama į viš um Ķra. Žessi tvö hagkerfi eru gjörólķk žvķ žżska. Ég endurtek: žaš eina sem lönd eins og Žżskaland skilja er gengisfelling.

Žaš er engin algild og eina-heilaga-sannleiks-įstęša til aš ętla aš veršbólga yrši svo miklu lęgri į Ķslandi žó aš viš vęrum meš evru eša ašra erlenda mynt. Žaš er vešmįl sem enginn ętti aš hętta sér ķ. Ég er handviss um aš veršbólgan yrši ekki til muna lęgri, žvķ aš Ķsland er svo ólķkt flestum löndum ESB og sérstaklega löndum evrusvęšis. En ef Ķsland vęri meš evru sem gjaldmišil er ég hins vegar 100 prósent viss um aš Ķsland myndi mjög hratt veršleggja sig śt śr myntbandalaginu og reyndar heiminum öllum og gęti ekki lengur selt svo mikiš sem einn fisksporš til śtlanda sökum innri veršbólgu sem ekki vęri lengur hęgt aš lagfęra gegnum gengiš.

Hér er ekki um 77 sardķnur ķ 28 Bandarķkjadala dós į mann aš ręša, eša 2000 tonn į įri eins og aflinn er t.d. į Möltu. Hér er um aš ręša 1,3 milljónir tonna af fiski į hverju įri. Žetta eru žeir fjįrmunir sem notašir eru til aš byggja ķslenska hagkerfiš upp meš, grunnur efnahagslegrar tilveru Ķslendinga. Sjįvarśtvegur er mun mikilvęgari atvinnugrein fyrir Ķsland er allur išnašur er fyrir Žżskaland. Eina leišin til aš nżta landhelgi og aušęfi sjįvar Ķslands vęri žį aš lįta śtlendinga um aš veiša fiskinn okkar. Žeir einir gętu keppt į mörkušunum meš žvķ aš borga lįg laun, lķtinn kostnaš, miklu lęgri skatta og meš žvķ aš sigla um ķslensku landhelgina ķ ryšdöllum. Žetta yrši ekki skķnandi falleg śtgerš, heldur žręlakista. Žį myndu Ķslendingar brįtt žurfa aš flytja inn fisk sér til matar, einungis vegna ógęfulegrar framtķšarsżnar heimskra stjórnmįlamanna og hagsmunasamtaka sem myndu banna Ķslendingum aš fella gengiš, žvķ žį vęri ekki lengur til neitt gengi sem hęgt vęri aš fella. Žaš vęri horfiš. Horfiš um alla eilķfš til Žżskalands og kęmi aldrei žašan aftur. Žaš er žvķ sannarlega mikiš ķ hśfi hér fyrir land okkar og žjóš. Sjįlf tilvera žjóšarinnar er hér ķ hśfi. Var žaš žetta sem įriš 1944 snerist um? Snerist žaš um afsal į framtķš Ķslands? Mynt önnur en okkar eigin króna hefši oft og išulega hindraš framkvęmdir og uppbyggingu į Ķslandi eftir aš fullt sjįlfstęši vannst įriš 1944. Bandarķkin vęru getu- og varnarlaus og hefšu aldrei oršiš stórveldi ef žau hefšu oršiš aš evrusvęši. Ķsland hefši aldrei oršiš svo rķkt land sem raun ber vitni įn sjįlfstęšrar myntar. Viš hefšum aldrei getaš nżtt aušlindir okkar įn eigin myntar. Samanlagšar beinar erlendar fjįrfestingar į Ķslandi eru sem dęmi enn stęrra hlutfall af landsframleišslu en ķ t.d. Danmörku. En beinar erlendar fjįrfestingar eru hins vegar aš vissu leyti óęskilegar žvķ aš žęr loka į eignarhlutdeild Ķslendinga nema aš žęr séu skrįšar į hlutabréfamarkaš opnum almenningi. Og žaš verša fjįrfestingar fyrrverandi yfirmanns śr įróšursrįšuneyti Kķna lķklega aldrei.

Umgangast žarf sjįlfstęša mynt meš viršingu

Vegna žess aš ķslenska krónan er ekki enn alžjóšlegur gjaldmišill — og žaš į reyndar viš um flesta gjaldmišla heimsins — žį getur ķslenska rķkiš ekki alfariš haft allar sķnar skuldir ķ eigin gjaldmišli. Žetta žżšir aš ķslenska rķkiš mun įvallt skulda hluta heildarskulda sinna ķ mynt sem žaš getur ekki prentaš né stżrt sjįlft, eins og Bretland, Bandarķkin og Japan geta. Viš žessari stašreynd og annmarka er ašeins eitt svar; ķslenska rķkiš mį aldrei skulda hęrra hlutfall af landsframleišslu žjóšarbśsins ķ erlendri mynt en sem nemur um žaš bil 30–50 prósentustigum. Viš veršum aš geta sżnt erlendum lįnardrottnum fram į aš viš höfum skiliš eftir svigrśm fyrir įföll og aš žaš sé aldrei fullnżtt nema til styttri tķma litiš. Žetta er svigrśmiš fyrir gengisįhęttuna sem erlendir lįnardrottnar vita ofurvel aš alltaf er til stašar žegar um minni sjįlfstęšar myntir er aš ręša. Aš viš skiljum įvallt aukagreišslugetu eftir til aš męta įföllum meš gengisbreytingum žvķ žaš er einmitt žetta svigrśm til gengisbreytinga sem byggir upp lįnstraustiš. Lįnardrottnar vita aš greišslugeta rķkisins veršur įfram sterk undir įföllum vegna žess aš tekjulindir žess, sem allar renna frį atvinnurekstri ķ landinu, žorna ekki upp sökum žess aš žį yršu of margir atvinnulausir. Lįnardrottnar vita sem sagt um gengisįhęttuna sem žeir geta įvallt lagt mat sitt į. Ķ stašinn fį žeir mynt sem leysist ekki upp; žeir losna viš myntįhęttuna. Evrurķkin geta nś bošiš lįnardrottnum hvorugt. Sś er staša žeirrar myntar ķ dag.

Stašan į fjįrmįlamörkušum heimsins er oršin žannig aš fjįrfestar vilja helst ekki lengur fjįrfesta ķ löndum sem žurfa alfariš aš reiša sig į alžjóšlega fjįrmįlamarkaši hvaš varšar lķf eša dauša rķkissjóša og bankakerfa landa sinna. Žau lönd sem žurfa aš reiša sig alfariš į alžjóšlega fjįrmįlamarkaši eru löndin sem geta ekki prentaš sķna eigin peninga žvķ aš žau eiga ekki žį mynt sem žau nota. Og žau skulda alfariš ķ mynt sem žau eiga ekki sjįlf. Engin evrulönd eiga sķna eigin mynt.

Ķslendingar ęttu ekki aš horfa til Evrópusambandsins eftir lausnum ķ mynt- og efnahagsmįlum. Žessa djarflegu stašhęfingu treysti ég mér til aš standa viš eftir 25 įra samfellda bśsetu og atvinnurekstur ķ Evrópusambandinu. Evrusvęši ESB er aš minnsta kosti hįlfglataš, svo aš ekki sé meira sagt.

Žegar žetta er skrifaš er ekki vitaš hvort verja žurfi ķslensku krónuna mikiš lengur gegn evruįhlaupi ķslenskra stjórnmįlamanna. Enginn veit hvort evran veršur enn į lķfi viš nęstu sólarupprįs. En eins og įšur er sagt, žį viršast nżjar hugdettur ķslenskra gjaldmišlamanna fęšast į hverjum degi. Best er žvķ aš standa vörš um krónuna įfram og žaš fast. Žaš er gott aš bśa ķ landi sem į sķna eigin mynt. Ķslensk króna er ķ senn bęši sverš og skjöldur fullveldis ķslenska lżšveldisins. Umgöngumst hana žvķ meš viršingu.

Skorradal, haustiš 2011
© Gunnar Rögnvaldsson
 

Nokkrar heimildir

  • Tķmaritiš Vķsbending: 14. tbl. 15. įrgangur.
  • Financial Times/Alphaville 22. jślķ 2011: Joseph Cotterill, "Doing a Newfoundland".
  • The International Economy, sumar 2003: David Hale; "The Newfoundland Lesson".
  • Ny Agenda 2009: "Dansk valutakurspolitik i et EU-ųkonomisk perspektiv".
  • Rebecca Wilder, Roubini Economonitor, nóvember 2011: European Policy Makers Don’t Understand But Markets Do.
  • The Research Programme of the Academy of Finland, nóvember 2001: "Down from the heavens, up from the ashes". The Finnish economic crisis of the 1990s in the light of economic and social research.

Žaš er žżšingarmikiš fyrir Ķslendinga sem eru farnir aš treysta eigin Sešlabanka Ķslands fyrir sķnum peningamįlum sem aldrei fyrr, aš kynna sér stöšu myntarinnar ķslensku ķ alžjóšlegu heimi sķbreytileika og sviptinga.

Allar sögulegar röksemdir Gunnars eru ķ fullu gildi enda breytist sagan ekki žó aš pólitķskir lukkuriddarar vilji endurskrifa hana sér ķ hag til atkvęšakaupa og blekkinga og birti langhunda ķ blöšum žvķ til stušnings. 

Myntir eru męlieining sem sveiflast hver um ašra af ešlilegum orsökum. Žaš skyldu menn vita sem hafa śthald til aš lesa žessa merku grein Gunnars Rögnvaldssonar frį 2011. 


Hugmyndafręši Sjįlfstęšisflokksins

Sjįlfstęšisflokksins er žarflegt fyrir okkur gamla flokkshesta aš rifja upp öšru hverju. Okkur finnst oft bera af leiš og flokkurinn ekki fara eftir okkar óskum sem viš vildum.

Žaš er žvķ žarft žegar Óli Björn Kįrason, sem er einn styrkasti hugmyndafręšingur flokksins rifjar upp sögu okkar og stefnumįl.

Óli Björn skrifar ķ dag ķ Morgunblašiš:

"Ég leita reglulega ķ skrif og ręšur forystumanna og hugsuša Sjįlfstęšisflokksins į sķšustu öld. Viš getum sagt aš ég sé aš leita til upprunans til aš skerpa hugmyndafręšina. Ķ ašdraganda kosninga er er gott aš sękja žangaš skotfęri. Eftir žvķ sem įrin lķša hef ég sannfęrst ę betur um hversu naušsynlegt žaš er, ekki sķst fyrir stjórnmįlamenn samtķmans og kjörna fulltrśa Sjįlfstęšisflokksins sérstaklega, aš žekkja söguna og öšlast žannig betri skilning į eigin hugmyndum og hugsjónum – fį tilfinningu fyrir žeim jaršvegi žar sem ręturnar liggja.

Žótt ašstęšur breytist og višfangsefnin séu oft önnur og jafnvel flóknari, hafa grunnatriši hugsjóna Sjįlfstęšisstefnunnar ekki breyst. Žaš hefur veriš gęfa Sjįlfstęšisflokksins aš hafa įtt öfluga hugmyndafręšinga og forystumenn sem hafa haft burši til aš marka stefnuna og meitla hugsjónirnar. Og ašeins žannig geta kjósendur fengiš žaš į hreint fyrir hvaš Sjįlfstęšisflokkurinn stendur; takmörkuš rķkisafskipti, lįga skatta og aukiš frelsi einstaklinganna. Allt samtvinnast žetta ķ įherslu į fjįrhagslegt sjįlfstęši einstaklinganna, öflugt almannatryggingakerfi og traust heilbrigšiskerfi žar sem žarfir hinna sjśkratryggšu eru ķ forgrunni.

Ķ hugum sjįlfstęšismanna er uppbygging menntakerfisins besta verkfęriš til aš tryggja jöfn tękifęri įn žess aš loforš um jafna śtkomu fylgi. Barįttan fyrir atvinnufrelsi gegn höftum er inngróin og aš baki liggur sannfęring um „undramįtt frelsisins“ svo vitnaš sé til orša Bjarna Benediktssonar (eldri).

Afnįm allra sérréttinda

Į fundi Heimdallar 1939, įratug eftir aš Sjįlfstęšisflokkurinn var stofnašur, flutti Jóhann Hafstein erindi um sjįlfstęšisstefnuna. Žar lagši hann įherslu į aš žjóšskipulagiš eigi aš verša til žess aš lyfta hverjum og einum, en ekki kęfa einstaklingana. Lżšręšiš sé byggt į hugsjón jafnréttis, ž.e.: „1. afnįmi allra sérréttinda, sem bundin eru viš ašal, nafnbętur, fjįrmagn eša annaš slķkt, 2. jöfnum lķfsmöguleikum, 3. hlutfallslega jöfnum įhrifum į žjóšfélagsmįlefni meš almennum kosningarétti.“ Til žess aš lżšręšiš geti notiš sķn var žaš augljóst ķ huga Jóhanns „aš einstaklingarnir verša aš geta notiš žjóšfélagslegs frelsis, sem greinist ašallega ķ tvennt; athafnafrelsi og skošanafrelsi, er aftur skiptist ķ ritfrelsi og mįlfrelsi samfara fundafrelsi“.

Jóhann var ašeins 24 įra gamall žegar hann flutti erindiš en varš sķšar forsętisrįšherra og formašur Sjįlfstęšisflokksins. Hann benti į aš ekki žurfi „vķšsżna hugsun til žess aš sjį, aš einmitt žar, sem hlśš er aš persónuleika og sjįlfstęši einstaklinganna, hlżtur jaršvegurinn aš vera frjósamur fyrir lżšręši. Ķ slķkum jaršvegi getur hvorki einręši né ofbeldiskennt flokksręši fest rętur.“

Frelsiš er frumréttur

Rauši žrįšurinn ķ hugmyndafręši Sjįlfstęšisflokksins hefur žvķ frį upphafi veriš sjįlfstęši einstaklingsins, atvinnufrelsi, eignaréttur og sś sannfęring aš rķkiš sé til fyrir borgarana og starfi ķ žeirra žįgu og ķ umboši žeirra. Ķ tveimur ritgeršum sem birtust įriš 1958 ķ Stefni, tķmariti SUS, segir Birgir Kjaran aš sjįlfstęšisstefnan „byggist į trśnni į manninn, žroskamöguleika hans, hęfni til žess aš stjórna sér sjįlfur, til aš velja og hafna og til aš leita sjįlfur aš eigin lķfshamingju įn žess aš troša öšrum um tęr eša žurfa į fyrirsögn eša handleišslu annarra manna aš halda um eigin mįl“.

Ķ krafti žessarar trśar eigi einstaklingurinn aš njóta mannhelgi – frumréttur hans sé frelsiš, andlegt frelsi og efnahagslegt frelsi. Žess vegna sé žaš ęšsta takmark samfélags aš veita einstaklingnum allt žaš frelsi sem hann žarfnast til žess aš fį aš fullu notiš hęfileika sinna og mannkosta įn žess aš žrengja eša óvirša rétt annarra einstaklinga eša tefla öryggi žjóšarheildarinnar ķ hęttu. Birgir oršaši žetta svo:

„Sérhver einstaklingur er žvķ veršmętasta eining žjóšarfélagsins, en ekki sérhver stétt eša ašrar félagseiningar, eins og sumar ašrar žjóšfélagsstefnur vilja lįta ķ vešri vaka.

Rķkiš hefur engan tilgang ķ sjįlfu sér, og sķst af öllu eru žegnarnir til vegna rķkisins. Rķkiš er ašeins rammi utan um žjóšfélagiš. Rķkiš er til vegna žjóšarinnar og ašeins vegna hennar. Engu aš sķšur er rķkiš žżšingarmesta tęki žjóšarinnar sökum žess fjölbreytilega hlutverks, er žaš getur gegnt.“

Bįkniš burt – opin stjórnsżsla

Eyjólfur Konrįš Jónsson – Eykon – var óžreytandi aš minna félaga sķna į aš hlutverk Sjįlfstęšisflokksins ķ atvinnumįlum sé fyrst og sķšast aš „innleiša meira frjįlsręši, minni rķkisafskipti, öflugra einkaframtak, minni rķkisumsvif“ – auka svigrśm fyrir athafnir og tryggja framtaksmönnum frelsi. Ķ ręšu į Varšarfundi 1977 sagši Eykon: „Hlutverk flokka og stjórnmįlamanna er ekki aš fyrirskipa hvaš eina og skipuleggja allt. Žaš er hlutverk žeirra, sem beina ašild eiga aš atvinnurekstri. Žeim ber aš sjį um samkeppnina og aršsemina.“ Sama įr hófu ungir sjįlfstęšismenn barįttu fyrir minni rķkisumsvifum undir kjöroršinu „Bįkniš burt“.

Sś barįtta tónaši vel viš landsfund fjórum įrum įšur žar sem ungt fólk markaši stefnu Sjįlfstęšisflokksins um aukiš atvinnufrelsi, opnara samfélag og um opna stjórnsżslu og ašgengi allra aš upplżsingum. Frjįlslynd ķhaldsstefna meš róttękri markašshyggju meš įherslu į valddreifingu, frelsi einstaklingsins, opna stjórnsżslu og upplżsingafrelsi hefur įtt samhljóm meš Ķslendingum, jafnt žeim eldri en ekki sķšur žeim yngri. Hér skal fullyrt aš ķ engum ķslenskum stjórnmįlaflokki hefur ungt fólk veriš įhrifameira en ķ Sjįlfstęšisflokknum. Žaš hefur rutt brautina meš nżjum hugmyndum sem allar eru reistar į grunngildum flokksins. Og ungu fólki hefur veriš treyst.

Bjarni Benediktsson (eldri) varš borgarstjóri ašeins 32 įra. Geir Hallgrķmsson var tveimur įrum eldri žegar hann tók viš sem borgarstjóri. Davķš Oddsson var į sama aldri žegar hann settist ķ stól borgarstjóra og 43 įra varš hann forsętisrįšherra. Gunnar Thoroddsen varš borgarstjóri 37 įra. Frišrik Sophusson tók viš embętti varaformanns 38 įra. Žórdķs Kolbrśn Reykfjörš Gylfadóttir var žrķtug žegar hśn varš rįšherra og 31 įrs var hśn kjörin varaformašur Sjįlfstęšisflokksins. Įslaug Arna Sigurbjörnsdóttir settist ķ rįšherrastól 29 įra gömul.

Ķ krafti trśarinnar į einstaklinginn hefur ungt fólk veriš įhrifamikiš innan Sjįlfstęšisflokksins, žar sem hver og einn į aš njóta hęfileika sinna en er ekki dęmdur śt frį aldri, kyni, trś, kynhneigš, stétt eša uppruna. Rętur sjįlfstęšisstefnunnar liggja ķ žessum jaršvegi. Ķ ašdraganda kosninga er gott fyrir yngri jafnt sem okkur eldri sjįlfstęšismenn aš vökva ręturnar."

Žetta er žörf yfirferš hjį Óla Birni sem er holl fyrir okkur Sjįlfstęšismenn aš rifja upp fyrir okkur.Grunnstefnu flokksins hefur aldrei veriš breytt frį stofnun 1929.Sjįlfstęšisstefnan er hefur stašiš af sér alla storma tķšanna og stendur enn óhögguš. Žrįtt fyrir stöšugar įrįsir allskyns mżrarljósa og beturvitenda ķ Samfylkingarflokkunum og žašan af vitlausari samtaka, žį er žaš ljóst aš flokkurinn ętlar aš "vinna ķ innanlandsmįlum aš vķšsżnni og žjóšlegri umbótastefnu į grundvelli einstaklingsfrelsis og atvinnufrelsis meš hagsmuni allra stétta fyrir augum."

Einfaldari eša skżrari getur hugmyndafręši Sjįlfstęšisflokksins varla oršiš fyrir žį sem honum vilja fylgja.


Nęsta sķša »

Höfundur

Halldór Jónsson
Halldór Jónsson

verkfræðingur, flugdellukall, tennis-og badmintonspilari

-ekki góður í neinu af þessu-

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (12.4.): 29
  • Sl. sólarhring: 810
  • Sl. viku: 4912
  • Frį upphafi: 3171120

Annaš

  • Innlit ķ dag: 25
  • Innlit sl. viku: 4104
  • Gestir ķ dag: 25
  • IP-tölur ķ dag: 25

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Eldri fęrslur

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband